การมอบหมาย (อัลวะกาละห์)

240

การมอบหมาย (อัลวะกาละห์) —
*********************************************
(الوكالة)
การมอบหมายคือะไร
การมอบหมายเป็นที่อนุมัติหรือไม่
อะไรคือองค์ประกอบและเงื่อนไขของการมอบหมาย
ประเทภของการมอบหมาย
ตัวอย่างลักษณะการมอบหมายในปัจจุบัน

การมอบหมายคืออะไร?
—————————–
นักวิชาการให้นิยามไว้มากมายด้วยสำนวนที่แตกต่างกัน แต่พอสุปได้สั้นๆ ดังนี้คือ การที่ฝ่ายหนึ่งมอบหมายให้อีกฝ่ายหนึ่งทำการแทน ในสิ่งที่สามารถทำแทนกันได้

#อ้างอิง

(الْوَكَالَةُ: وَهِيَ فِي اللُّغَةِ التَّفْوِيضُ. وَعَرَّفَهَا الْفُقَهَاءُ بِأَنَّهَا إِقَامَةُ الإِْنْسَانِ غَيْرَهُ مَقَامَ نَفْسِهِ فِيمَا يَقْبَل الإِْنَابَةَ) الموسوعة الفقهية الكويتية 1/172

การมอบหมายเป็นที่อนุมัติหรือไม่?
——————————————–
นักวิชาเห็นพ้องต้องกัน การมอบหมาย (ให้ผู้อื่นทำการแทน) เป็นสิ่งอนุมัติตามหลักการศาสนา ตามกฏเกณฑ์เงื่อนไขที่ศาสนากำหนด

#อ้างอิง

(اتَّفَقَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ الْوَكَالَةَ جَائِزَةٌ وَمَشْرُوعَةٌ)
حاشية ابن عابدين 5 / 509، وتبيين الحقائق 4 / 254، وتكملة فتح القدير 8 / 3، وحاشية الدسوقي 3 / 339، ونهاية المحتاج 5 / 15، والمغنى لابن قدامة 5 / 201.

อะไรคือองค์ประกอบหลักของการมอบหมาย?
———————————————————
ปวงปราชญ์ส่วนใหญ่เห็นว่าองค์ประกอบหลักของการมอบหมายคือ วิธีการ (การเสนอและการตอบรับ) คู่สัญญา (ผู้มอบและผู้รับมอบ) และสาระของการมอบ (เนื้อหาสาระของการมอบหมาย)
แต่ “ฮะนะฟียะห์” เห็นว่ามีเพียงการเสนอและตอบรับ เท่านั้นที่เป็นองค์ประกอบหลัก เพราะหากมีสิ่งนี้สิ่งอื่นจะตามเอง
#อ้างอิง

(ذَهَبَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّ أَرْكَانَ الْوَكَالَةِ هِيَ: الصِّيغَةُ، وَالْعَاقِدَانِ (الْمُوَكِّل وَالْوَكِيلُ، وَمَحَل الْعَقْدِ) الْمُوَكَّل فِيهِ.
وَذَهَبَ الْحَنَفِيَّةُ إِلَى أَنَّ رُكْنَ الْوَكَالَةِ هُوَ: الإِْيجَابُ وَالْقَبُولُ، لأَِنَّ وُجُودَ هَذَا الرُّكْنِ يَسْتَلْزِمُ بِالضَّرُورَةِ وُجُودَ الرُّكْنَيْنِ الآْخَرَيْنِ،)
بدائع الصنائع 6 / 20، والشرح الصغير 2 / 3، ونهاية المحتاج 5 / 16، وشرح منتهى الإرادات 2 / 141، وكشاف القناع 3 /

อะไรคือเงื่อนไขของการมอบหมาย?
———————————————
1-เงื่อนไขของคู่สัญญา คือต้องเป็นผู้สามารถดำเนินการได้ บรรลุศาสนภาวะ สติสมบูรณ์ไม่ด้อยปัญญา และฯ

2-เงื่อนของสิ่งที่ทำการแทนกัน คือต้องเป็นสิ่งที่สามารถทำการแทนกันได้ เช่นการซื้อขายและสัญญาต่างๆ หรือการยกเลิก เช่น การหย้าร้างหรือ “อัลคุลอุ” (การแยกจากกันของสามีภรรยาโดยจ่ายทรับพย์เพื่อแลกกับการหย่าร้าง)

และยังรวมถึงการทำแทนกันในหมวดอิบาดาตที่สามารถทำแทนกันได้ เช่น จ่างญะกาต จากค่าปรับสินไหม การบนบาน (แก้) การทำฮัจญ์ และอื่นๆ

#อ้างอิง
المسألة الثانية: شروطها، والأحكام المتعلقة بها:

( يشترط في كل من الوكيل والموكل أن يكون جائز التصرف، بالغاً، عاقلاً، رشيداً. تصح الوكالة في كل ما تدخله النيابة، كالبيع والشراء وسائر العقود، والفسوخ كالطلاق والخلع، وكذلك تصح في كل ما تدخله النيابة من العبادات، كإخراج الزكاة، والكفارة، والنذر، والحج، ونحو ذلك.)

الفقه الميسر في ضوء الكتاب والسنة 1/232

ประเทภของการมอบหมาย
———————————-
นักวิชาการแบ่งการมอบหมายออกเป็นสองสักษณะคือ ทั่วไปและเฉพาะ ทั่วไปคือการที่ฝ่ายหนึ่งมอบหมายอีกอีกฝ่ายหนึ่งทำการแทนทุกเรื่องทุกกรณี คือในส่วนที่สามารทำการแทนได้ ส่วนการมอบหมายเฉพาะคือฝ่ายผู้มอบหมายกำหนดขอบเขตของการมอบหมายไว้ชัดเจน เช่น ฉันมอบหมายให้ซื้อวัวหนึ่งตัว เป็นวัวที่สามารถนำมาทำกุรบ่านได้ ในราคาไม่เกิน 50000 บาทและไม่ต่ำกว่า 45000 และมอบหมายให้ท่านเชือดแทน แจกเนื้อกุรบ่านนั่นแทนฉัน สิ่งนี้เรียกว่ามอบหมายเฉพาะ

#ทัศนะปราชญ์
1-ฮัมบาลียะห์และชาฟิอียะห์ เห็นว่าการมอบหมายลักษณะทั่วไป เป็นการมอบหมายที่ไม่ถูกต้อง

3-ฮะนะฟียะห์ (เฉพาะเรื่องธุรกรรมแลกเปลี่ยน) และมาลิกียะห์ (เฉพาะเรื่องเป็นเหตุให้ทรัพย์งอกงาม) เห็นว่าการมอบหมายลักษณะทั่วไป เป็นการมอบหมายที่ใช้ได้

#ข้อสังเกต
แม้ในมัซฮับฮะนะฟีและมาลิกี จะอนุญาตให้มอบหมายลักษณะทั่วไปก็ตาม แต่ก็จำกัดเฉพาะเรื่องบางเรื่องเช่นของฮะนะฟีคือเฉพาะในธุกรรมแลกเปลี่ยนเท่านั้นและของมาลิกีก็เฉพาะเรื่องที่เป็นเหตุให้ทรัพย์งอกเงยมากขึ้นเท่านั้น

#อ้างอิง
(وَذَهَبَ الشَّافِعِيَّةُ وَالْحَنَابِلَةُ إِلَى أَنَّ التَّوْكِيل الْعَامَّ لاَ يَصِحُّ فَذَهَبَ الْحَنَفِيَّةُ وَالْمَالِكِيَّةُ إِلَى جَوَازِ التَّوْكِيل الْعَامِّ فِي الْجُمْلَةِ)
فتح القدير 7 / 501، والبحر الرائق7 / 140، الفتاوى الهندية 3 / 565، وابن عابدين 4 / 399 – 400، وبداية المجتهد 2 / 272 ونهاية المحتاج 5 / 25، والمهذب 1 / 350، والمغني 5 / 211 – 212 و الموسوعة الفقهية الكويتية 26-28 / 45

 

ตัวอย่างการมอบหมายในยุคปัจจุบัน

มอบหมายให้ซื้อของให้
มอบหมายให้ขายของให้
มอบหมายให้ต่อทะเบียนรถให้
มอบหมายให้นำส่งของ
มอบหมายให้ดูแลร้าน บ้าน ที่ทำงาน
มอบหมายให้ไปรับเงิน
มอบหมายให้ไปโอนเงิน
มอบหมายให้รับสินค้า
และ ฯ

การมอบหมายมีใช้อยู่ในชีวิตจริงของคน ในทางกฏหมายบ้านเราใช้คำว่า “มอบฉันทะ” แม้แค่ฝากซื้อของก็เป็นลักษณะหนึ่งของการมอบหมาย ในทางกฏหมายอาจแยกระหว่างมอบหมาย (มอบฉันทะ-ภาษากฏหมาย) กับมอบอำนาจ เช่น คนมีอำนาจหน้าที่มอบอำนาจให้อีกคนหนึ่งไปดำเนินการตามอำนาจหน้าที่ของตน ส่วนมอบหมายคือมอบความไว้วางใจให้ดำเนินการแทนในเรื่องหนึ่งเรื่องใด

ในภาษาอาหรับมีคำอยู่สองคำที่นักวิชาการแยกใช้คือ “ตัฟวีด” และ “เตากี้ล” หากพิจารณาเนื้อหาแล้ว “ตัฟวีด” อาจหมายถึงการมอบหมายลักษณะมอบอำนาจและมีสาระกว้างกว่า แต่ “เตากี้ล” น่าจะอยู่ในลักษณะ “มอบฉันทะ” ที่มีขอบเขตจำกัดกว่า

ดังที่กล่าวแล้วว่าการมอบหมายหรือมอบฉันทะ เกินขึ้นได้ในหลายๆ เรื่อง แต่ในที่นี้จะขอเจาะประเด็นพูดเฉพาะการซื้อขายเท่านั้น

#ตัวบท
มีรายงานจากท่านอุรวะห์ ร่อฎิยัลลอฮุอันฮุว่า ท่านนบี ศ้อลลัลลอฮุอะลัยฮิวะซัลลัม (ได้มอบเงินให้ท่านหนึ่งดีนาร์เพื่อไปซื้อแกะให้หนึ่งตัว แต่ท่านกลับมาพร้อมกับแกะหนึ่งตัวและเงินอีกหนึ่งดีนาร์ ท่านนบีจึงขอดุอาอ์ให้(ท่านอุรวะห์)ได้รับความจำเริญในการซื้อขาย และเขา(อุรวะห์) ซื้อดินมาก็คง(สามารถ)ทำกำไรได้) บันทึกโดยอัลบุคอรี

#อ้างอิง
عَنْ عُرْوَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أنَّ النَّبِيَّ – صلى الله عليه وسلم – أعْطَاهُ دِينَاراً يَشْتَرِي لَهُ بِهِ شَاةً، فَاشْتَرَى لَهُ بِهِ شَاتَيْنِ، فَبَاعَ إِحْدَاهُمَا بِدِينَارٍ، وَجَاءَهُ بِدِينَارٍ وَشَاةٍ، فَدَعَا لَهُ بِالبَرَكَةِ فِي بَيْعِهِ، وَكَانَ لَوِ اشْتَرَى التُّرَابَ لَرَبِحَ فِيهِ. أخرجه البخاري

1- ตัวบทนี้ เป็นหลักฐานเรื่องการมอบหมายให้ผู้อื่นซื้อสิ่งของให้ ผู้รับหมอบหมายกระทำเกินคำสั่งของผู้มอบหมาย แต่สิ่งที่ทำนั้นเป็นคุณแก่ผู้มอบ

2- ผู้รับมอบซื้อตามที่ผู้มอบกำหนดให้คือแกะหนึ่งตัว แล้วเงินหนึ่งดีนาร์ที่เกินมาจากไหน มาจากการที่ผู้รับมอบสามารถต่อรองจนใช้เงินเพียงหนึ่งดี
นาร์ซื้อแกะมาได้สองตัว และนำแกะอีกหนึ่งตัวขายต่อไปในราคาหนึ่งดีนาร์

3- นักวิชการถือเอาตัวบทนี้เป็นหลักฐานว่าหากผู้รับมอบกระทำการใดที่เป็นคุณต่อผู้มอบหมาย แม้จะเกินคำสั่งก็ถือว่าไม่ผิด

4- การมอบหมายมีความรับผิดชอบลักษณะ “อะมานะห์” คือต้องรับผิดชอบดำเนินการเสมือนหนึ่งเป็นเงินของตัวเอง หากทำดีทุกอย่างตามนั้นแล้ว หากเกิดความเสียหายก็ไม่ต้องชดใช้เงินคืนแก่ผู้มอบหมาย แต่ถ้าปล่อยปะละเลย ไม่เอาใจใส่ ไม่กระทำดุจทรัพย์ของตนแล้วไซ้ร์ หากเกิดความเสียหาย ผู้ร้บมอบหมายต้องรับผิดชอบเต็มที่เรียกว่า “ฎ่อมาน”

5- สรุปคือหากผู้รับมอบหมายกระทำการเกินคำสั่งของผู้มอบหมาย แต่เป็นคุณแก่ผู้มอบหมายถือว่ากระทำได้ แต่ถ้าเป็นโทษถือว่ากระทำไม่ได้ ยกเว้นผู้มอบหมายจะเห็นชอบด้วยในภายหลัง

อิสฮาก พงษ์มณี